Początki zielonogórskiej polonistyki sięgają 1971 roku, kiedy to w ramach powstałej wówczas Wyższej Szkoły Nauczycielskiej powołano Zakład Filologii Polskiej - zalążek dzisiejszego Instytutu. Wraz z przekształceniem WSN w Wyższą Szkołę Pedagogiczną im. Tadeusza Kotarbińskiego utworzono Instytut Filologii Polskiej - obecnie jedną z największych jednostek organizacyjnych Wydziału Humanistycznego UZ. Po niedawnej reorganizacji strukturę Instytutu współtworzą trzy zakłady i dwanaście wyspecjalizowanych pracowni - będących częścią właściwego zakładu bądź stanowiących ogniwa w pełni samodzielne (pozazakładowe). Od 2019 roku Instytut jest koordynatorem uniwersyteckiej Rady Dyscypliny Naukowej Językoznawstwo. Rada ta posiada uprawnienia do nadawania stopni doktora i doktora habilitowanego w tej dyscyplinie. 

Oprócz dyscyplin ewaluowanych - językoznawstwa i literaturoznawstwa - kolejne obszary zainteresowań badawczych Instytutu wyznaczają: nauki o komunkacji społecznej i mediach (m.in. historia i teoria książki oraz mediolingwistyka), nauki o kulturze i religii (historia i teoria procesów kulturowych), jak i edukacja polonistyczna (dydaktyka literatury i języka polskiego).

Pracownicy Instytutu prowadzą zajęcia m.in. na kierunkach obsługiwanych przez Wydział Humanistyczny, przede wszystkim są to: dziennikarstwo i nowe media (st. I i II stopnia) oraz filologia polska (st. I i II stopnia). Jednocześnie sprawują opiekę merytoryczną nad doktorantami Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Społecznych, słuchaczami studiów podyplomowych, a także uczestnikami kursów języka polskiego dla cudzoziemców.